Zoeter dan honing – Herzbergs Hooglied

on

Mijn kennis van de Bijbel is beperkt, sorry daarvoor. Wat ik ervan weet, komt van de zondagsschool die in mijn geval ook nog eens op maandag was. En ik keek Woord voor woord waarin Aart Staartjes, geheel op eigen wijze, een spannend verhaal vertelde uit de Bijbel. Voor mij is de Bijbel dus vooral een dik boek met verhalen. Maar misschien geldt dat wel voor meer mensen. Misschien is dat de reden dat Judith Herzberg werd gevraagd in 1971 om een bewerking te maken van het hooglied. De voorloper van de IKON heette IKOR, het Interkerkelijk Overleg inzake Radioaangelegenheden, en die werkte samen met het CVK (het Convent van Kerken). Volgens het Colofon in de bundel 27 liefdesliedjes werden de gedichten gemaakt in opdracht van het IKOR/CVK voor een kindertelevisieprogramma. In 2016 is het voor de 18e keer herdrukt en daarbij wordt nog steeds de omslag gebruikt van de eerste druk. Ontwerper Leendert Stofbergen gebruikte daarvoor een afbeelding van een achttiende eeuwse ‘kegelanamorfose’ uit de collectie van Joost Elffers en Mike Schuyt. Een anamorfose is een vertekende afbeelding, denk aan de straattekening die vanaf een bepaalde positie bekeken een bijzondere vorm krijgt. In dit geval worden de groene vlakken om de kegel heen zo vertekend dat een soort klavertje drie ontstaat. Het lijkt wel poëzie!

Ter plekke bedacht…

De lijst met winnaars vanaf 1956, er zitten opvallend veel dichters in deze reeks. En opvallend weinig dames.

Judith Herzberg heeft dit jaar in november de Prijs der Nederlandse Letteren ontvangen uit handen van Willem-Alexander, onze koming. Waarom? De jury onder voorzitterschap van Marita Mathijsen zegt daar over: Herzbergs toon is altijd natuurlijk, alsof het ter plekke allemaal door iemand bedacht wordt. Zo natuurlijk dat die toon alleen maar het gevolg kan zijn van een enorme beheersing van taal en vorm, van techniek. Over het kenmerkende in het schrijverschap van Judith Herzberg zegt de jury: Niets is vastgelegd, de diepte zit in de oppervlakte en wat niet gezegd wordt, komt er via een omweg uit. (…) Ze volgt haar eigen weg in alle genres die ze beoefent en die ze ook met gemak door elkaar husselt. Koning Willem-Alexander voegt daar in zijn toespraak nog wat aan toe: Weinigen hebben hun observaties zo in literatuur kunnen omzetten als u. Niet alleen uw gedichten, maar zeer zeker ook uw toneelwerk en uw filmscenario’s getuigen daarvan. Zou de koning tijd hebben om gedichten te lezen? Ik hoop het maar.
Prijzen of niet, Judith Herzberg is een van onze bekendste dichters. De bloemlezing Doen en laten behoorde in 1994 tot de honderd best verkochte boeken en verkoopt nog steeds… Alleen Ilja Leonard Pfeijffer is haar vergeten op te nemen in zijn beroemde bloemlezing, maar misschien bij een volgende druk?

Lied der Liederen

Het Hooglied is een beetje een buitenbeentje in de Bijbel. Het heeft een andere sfeer, een ander doel, het is speelser, wereldser dan veel andere teksten in het Oude Testament. De Hebreeuwse naam voor het Hooglied luidt ‘Shir-HaShirim’ en dat betekent lied der liederen. Het lied dat andere liederen overtreft, het hoogste lied. Maar hoger dan welke andere liederen wisten de vertalers eigenlijk niet, het was Maarten Luther die uitkwam op de vertaling Hohes Lied en daar hebben de Nederlanders dan maar Hooglied van gemaakt.

Judith Herzberg leest voor tijdens de Nacht van de Poëzie in 2018.

Het is een bijzondere vorm van liefdespoëzie, gesitueerd in het midden oosten met dadelpalmen, geiten, schapen, tenten en door de zon gebrande huiden. De 27 liedjes van Judith Herzberg zijn niet bedoeld als nieuwe vertalingen, het zijn bewerkingen op basis van regels die voorkomen in het Hooglied. De dichter heeft achterin netjes verantwoord welke regels in het origineel welk gedicht heeft geïnspireerd.

Uw uitnemende liefde is beter dan wijn

Hoe werkt dat? Laten we het eerste gedicht eens nemen. Dat is beïnvloed door het eerste hoofdstuk (van de acht) en dan de regels 2, 16 en 17. In de Statenvertaling zijn dat de volgende regels:

  • 2. Hij kusse mij met de kussen Zijns monds; want Uw uitnemende liefde is beter dan wijn.
  • 16. Zie, gij zijt schoon, mijn Liefste, ja, liefelijk; ook groent onze bedstede.
  • 17. De balken onzer huizen zijn cederen, onze galerijen zijn cipressen.

Dat wordt na de bewerking door dichter Herzberg:

1.

Je zoenen zijn zoeter dan
zoeter dan honing en ik vind je
mooier en liever, liever
en aardiger nog dan de koning.
We gaan samen liggen
een eind hier vandaan
we maken van takken
van takken en blaasjes
een vloer en een dak,
dat was onze woning,
of ik was het tuintje
en jij was de tent
daar gingen wij wonen
en blijven en horen
o rep je mijn liefje
ik heb je zo graag
nu of nooit samen slapen
want we zijn er
alleen maar vandaag.

Dat de tekst inderdaad werkt als liedje bewijst Herman van Veen die wel meer teksten van Judith Herzberg heeft gebruikt voor zijn repertoire. Zoals Liedje: ‘Lieg alsjeblieft niet tegen me / niet over iets groot, niet over iets anders. / Liever hoor ik het vernietigendste / dan dat je liegt / want dat is nog vernietigender.’

Hoe langer hoe liever

De verlangende, erotische ondertoon van het Hooglied weet Judith Herzberg op een mooie manier te vangen. Het zijn veel impressies van het prille begin van liefde, het eerste bedwelmende gevoel dat er een ander is waar je graag dichtbij wil zijn. Hooglied 8 is de inspiratie voor maar liefst zeven gedichten van Herzberg.  Hooglied 7 is de bron voor slechts één gedicht: gedicht 20 van de 27 liefdesliedjes. Deze regels vormden het uitgangspunt voor de bewerking.

  • 6. Hoe schoon zijt gij, en hoe liefelijk zijt gij, o liefde, in wellusten!
  • 10. Ik ben mijns Liefsten, en Zijn genegenheid is tot mij.

Dat geeft goed aan dat er door Judith Herzberg veel zelf aan het gedicht is toegevoegd. Het is speelser, charmanter, lichamelijker. Ik ben erg benieuwd of de gedichten inderdaad zijn uitgezonden op televisie begin jaren 70 en ook nog op een tijdstip dat de kinderen nog mogen kijken. En ik ben tevens erg benieuwd of de kerkelijke opdrachtgever tevreden was met de uitkomst van de opdracht.

20.

Plezier heeft de vorm
van jouw lichaam gekregen.

Ik vind je hoe langer
hoe langer hoe liever,
je bent al zo lang
als een dadelpalm
waar ik wel in wil klimmen.

Ik ben van mijn lief,
en als hij verlangt
verlangt hij vanzelf
naar mij.

Judith Herzberg

Advertenties