Jean Pierre Rawie als lyrische lijster

lijsters-1In Nederland koesteren we de vaste boekenprijs. Deze wordt zelfs beschermd door een eigen wet. Extra bijzonder is het dan als het lukt om een breed gedragen uitzondering op die vaste prijs voor elkaar te krijgen. Uitgeverij Wolters-Noordhoff (tegenwoordig zonder Wolters) startte in 1990 met een betaalbare reeks literaire boeken, speciaal voor de leerlingen van het middelbaar onderwijs. Jaarlijks een te bestellen pakket van vijf boeken die zo op de leeslijst konden en dat voor een bedrag van (toen nog) vijf gulden per boek. Alles voor de leesbevordering! Met verwijzing naar de leeslijst werden deze boeken ‘lijsters’ genoemd en de succesformule is uitgebreid met andere talen.
lijsters-2Meer dan 25 jaar als succesformule met meer dan 35 miljoen verkochte boeken. En omdat het fenomeen al een tijd bestaat, belanden eerder uitgegeven titels via rommelmarkten en tweedehands boekwinkeltjes in het circuit van de tweede (of derde) lezer. Vanaf 1992 zat er in de lijsten steeds één dichtbundel als één van de vijf boeken en ik probeer er zoveel mogelijk te pakken te krijgen. Mijn verzameling bevat negen titels op dit moment… Aardig is om te merken dat mensen de reeksen graag bij elkaar houden en ze op Marktplaats aanbieden als pakketjes van vijf boeken. Ik hoop dat het ze lukt en dat er weer een nieuwe lezersgroep wordt aangeboord, dat zou pas leesbevordering zijn.

Rutger Kopland had de eer om de eerste bundel te mogen leveren in 1992. Niet zijn meest recente, Alles op de fiets werd voor het eerst uitgegeven in 1969. Zo voorkom je dat de Lijsterbundels echte concurrenten zijn van wat er in de boekhandel te koop is. Welke bundels zijn er verschenen in de reeks? Tot 2002 heb ik er zicht op gekregen, ik ben naarstig op zoek naar de lijst met de titels van na dat jaar.

Jaar Dichter Titel
1992 Rutger Kopland Alles op de fiets
1993 M. Vasalis Parken en woestijnen
1994 Judith Herzberg Beemdgras
1995 Neeltje Maria Min Voor wie ik liefheb wil ik heten
1996 Jean Pierre Rawie Kwade trouw
1997 Ed Leeflang Op Pennewips plek
1998 François Haverschmidt Snikken en grimlachjes
1999 J. Slauerhoff De zee een lied
2000 Lévi Weemoedt Geduldig lijden
2001 Gerard Reve Het zingend hart
2002 J. Eijkelboom Wat blijft komt nooit terug

Geen knieval voor de lezer, maar toch graag verstaanbaar

jean-pierre-rawie-lijstersIn 1996 is dichter Jean Pierre Rawie aan de beurt. Dan wordt de in 1986 uitgebrachte bundel Kwade trouw aan de lijst van vijf lijsters toegevoegd, zijn derde dichtbundel gedichten. In de Lijsterreeks luidt de volledige titel ‘Kwade trouw gevolgd door Liederen in opdracht‘ en nu weet ik niet of de liederen ook al in de originele uitgave zat. Misschien loop ik nog eens tegen het origineel aan.

Jean Pierre Rawie is goed te lezen voor middelbare scholieren én hij voldoet op veel fronten aan het beeld van de Ware Dichter. Rawie schrijft gedichten die gewoon rijmen, gedichten waar de regels luisteren naar een strak metrum, gedichten die vaak een herkenbare vorm hebben, waarbij het Sonnet met zijn veertien regels favoriet is. Jean Pierre Rawie heeft een zwak voor de negentiende eeuw en dat droeg hij een lange tijd ook uit in zijn kleding. Een cape-achtige jas, een flamboyante hoed en ook nog vaak een speciale wandelstok als attribuut. Als Rawie binnenwandelde, was er geen twijfel meer over wie van het gezelschap de ‘dichter’ moet zijn: de man in het zwart…

Leesbaarheid vindt Rawie belangrijk. In een gesprek tussen Jean Pierre Rawie en Jan Holtman uit maart 2014 citeer ik een aantal uitspraken van Rawie die fraai aangeven hoe hij in zijn vak staat:

  • “Poëzie wordt toch al bijna niet gelezen, wat mede de schuld is van de dichters zelf, die oorspronkelijkheid verwarren met wartaal, en de kritiek, die in een dergelijk jargon geschreven is dat de meesten denken dat het een zo moeilijke aangelegenheid betreft dat er geen beginnen aan is.”
  • “Ik doe geen knieval voor de lezer, hoewel ik graag wil dat mijn werk door zoveel mogelijk mensen gekocht en gelezen wordt, maar het is onzin om wat je te zeggen hebt zodanig onverstaanbaar te verwoorden dat er vaklui nodig zijn om uit te leggen wat er staat (wat dan in veel gevallen ook nog een open deur blijkt te zijn).”

Goed gelezen, goed verkocht, niet door alle critici serieus genomen. Wie zo strak rijmt, is misschien toch verdacht in deze tijd. De grote bloemlezers tonen evenwel de beste gedichten van Rawie. Pfeijffer 2016 heeft er zes, Komrij 2004 zeven opgenomen.

Liefde, jij en de dood

De gedichten van Jean Pierre Rawie gaan over de vergankelijkheid. Hoe mooi de vrouw ook is waarmee je mag verkeren, de dood staat altijd om de hoek te loeren. In het zelf geschreven motto van Kwade trouw lezen we:

Ik schrijf maar door aan één gedicht
waarin ik alles: liefde, jou
en zelfs de dood van kwade trouw
en onzorgvuldigheid beticht.

De thematiek van Rawie keert steeds weer terug, vandaar dat hij zegt eigenlijk maar aan één gedicht te werken. Het zijn vele variaties op hetzelfde thema. En ondanks dat de dood in praktisch ieder gedicht aanwezig is, weet de dichter door een lichte, soms zelf ironische, toon het toch draaglijk te maken. Hij helpt ons, lezers, met het wennen aan het idee dat alles waar we gek op zijn ooit verdwijnen zal. Het eerste gedicht van de bundel heeft het allemaal in zich: de vaste vorm, het thema van de dood en het meisje en dat alles gelardeerd met een vleugje subtiele ironie. We zien viervoetige jamben, we herkennen de vorm van het sonnet. Het rijmschema is omarmend in de eerste twee strofen en een fraaie mix in de laatste drie: abba baab cd ec ed. Als dit de scholieren niet wint voor de poëzie, wat dan wel?

Uitvaart

Zo’n tien jaar terug voor haar gevallen;
het duurde maar een maand of drie.
Toen kwamen drank en jaloezie
en achterklap de boel vergallen.

Op zich geen grond voor nostalgie
– zo ging het vroeg of laat met allen -,
maar het is vreemd nu ik de smalle
doodkist in deze aula zie.

Iets wat ik nooit geheel aanvaardde
blijkt plotseling ontstellend echt:

Dat ook door mij beminde vrouwen
verdwijnen in de natte aarde,

de handen op de borst gevouwen,
de voeten naast elkaar gelegd.

Jean Pierre Rawie

Advertenties